Πρόκειται για συχνή λοίμωξη της περιοχής των χειλέων, που προκαλείται από τον ιό του απλού έρπητα τύπου Ι (HSV-1) και σπανιότερα από τον τύπου ΙΙ (HSV-2). Οι HSV -1 και HSV-2, ανήκουν στην κατηγορία των DNA ιών και αποτελούν 2 από τους συνολικά 8 ερπητοϊούς που προκαλούν νόηση στον άνθρωπό. Οι ερπητικές λοιμώξεις έχουν περιγράφει από την αρχαιότητα, αφού υπάρχουν αναφορές από την εποχή του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Ετυμολογικά, προέρχεται από την ελληνική λέξη “έρπω”, και αντανακλά τον τρόπο εξάπλωσης της νόσου στο δέρμα. Ο επιχείλιος έρπης, εκτός από τα χείλη, μπορεί να προσβάλλει την στοματική κοιλότητα και την περιοχή των ούλων (ερπητική ουλοστοματίτιδα), ενώ σπανιότερα μπορεί να επεκταθεί και στην περιοχή της . Η λοίμωξη έχει παρόμοια χαρακτηριστικά ανεξαρτήτως του τύπου ιού.
Η ερπητική λοίμωξη παρουσιάζει δύο φάσεις:
- Η πρώτη φάση αφορά την πρωτολοίμωξη (primary infection), μετά την οποία ο ιός εγκαθίσταται στα νωτιαία γάγγλια και
- Η δεύτερη φάση, χαρακτηρίζεται από τις υποτροπές του εξανθήματος (recurrent infection).
Η πρωτολοίμωξη (primary infection) είναι συχνά ασυμπτωματική. Παρ’ ολα αυτά, μπορεί να χαρακτηρίζεται και από συμπτώματα, που κατά περίπτωση μπορεί να είναι και έντονα. Το τελευταίο αφορά κυρίως παιδιά με την πρωτολοίμωξη να έχει τα χαρακτηριστικά της ερπητικής ουλοστοματίτιδας (herpetic ginginostomatitis). Συμπτώματα, όμως, μπορούν να εμφανιστούν και σε νεαρούς ενήλικες όπως φαρυγγίτιδα ή και σύνδρομο του τύπου της μονοπυρήνωσης σε σοβαρότερες περιπτώσεις. Τα συμπτώματα, τυπικά εμφανίζονται 3 έως 7 ημέρες μετά την έκθεση στον ιό (περίοδος επώασης). Μπορούν να παρατηρηθούν πρόδρομες εκδηλώσεις που περιλαμβάνουν επιχώρια επώδυνη λεμφαδενοπάθεια, εξάντληση, ανορεξία, εντοπισμένο αίσθημα καύσου, “τσιμπημάτων” ή πόνου χωρίς την ύπαρξη εξανθήματος, ενώ σπανιότερα έχει αναφερθεί και πυρετική κίνηση. Στην συνέχεια ακολουθεί η χαρακτηριστική κλινική εικόνα με επώδυνες ομαδοποιημένες φυσαλίδες επί ερυθηματώδους βάσης κατά τόπους ομφαλωτές και οι οποίες εξελίσσονται σε φλύκταινες, διαβρώσεις και έλκη με συνοδό εφελκιδοποίηση (“κρούστα”). Οι βλάβες υποχωρούν συνήθως χωρίς να καταλείπουν ουλή, εντός 2 έως 6 εβδομάδες. Η δευτοπαθής επιμόλυνση αλλά και η κακοποίηση των βλαβών, επιβαρύνει την πρόγνωση και καθυστερεί την αποδρομή της νόσου, ενώ μπορεί να επηρεάσει και το τελικό αισθητικό αποτέλεσμα με την δημιουργία ουλών.
Οι υποτροπές (recurrent infection) διαδράμουν συχνά ηπιότερη πορεία από εκείνη της πρωτολοίμωξης. Τα βιβλιογραφικά δεδομένα, καταδεικνύουν ότι 30-50% των ασθενών με ιστορικό επιχείλιου έρπητα θα εμφανίσουν υποτροπές, ενώ ο αριθμός αυτών, κυμαίνεται κατά μέσο όρο, από 4 έως 7 σε ετήσια βάση. Οι υποτροπές είναι συχνότερες σε HSV-2 λοίμωξη απ’ ότι σε HSV-1. Εκλυτικοί παράγοντες των υποτροπών αποτελούν, μικροτραυματισμοί, εμπύρετες ή μη λοιμώξεις, έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία, οδοντιατρικές επεμβάσεις, ανοσοκαταστολή (HIV, φάρμακα), δερμοαπόξεση, laser εφαρμογές καθώς και η νευραλγία τριδύμου (καθώς και οι επεμβάσεις αποκατάστασης της). Ειδικότερα για της γυναίκες, η συχνότητα των υποτροπών φαίνεται να είναι μεγαλύτερη κατά την προεμμηνορροϊκή φάση του καταμήνιου κύκλου. Τέλος, το ψυχολογικό stress παίζει σημαντικό ρόλο στην πυροδότηση των υποτροπών, πιθανότατα μέσω τροποποίησης της ανοσιακής απόκρισης.
Ο κύκλος του ιού είναι συνήθως 7 ημέρες και αποδράμει χωρίς την δημιουργία ουλής, εκτός και εάν οι βλάβες κακοποιηθούν. Στην φάση της φυσσαλιδοποίησης και της ορόρροιας είναι πιθανή η μετάδοση του ιού με άμεση επαφή.
Η αιτία του επιχείλιου έρπητα, όπως αναφέρθηκε και νωρίτερα οφείλεται , ως επί το πλέιστον, στον ερπητοϊό HSV-1 και σπανιότερα στον HSV-2. Η μετάδοση του ιού πραγματοποιείται κυρίως μέσω της σιέλου ή άλλων εκκρίσεων, και αφού επέλθει λύση της συνέχειας του προσβεβλημένου βλεννογόνου, γίνεται εγκατάσταση του ερπητοϊού στον πυρήνα των κυττάρων. Όταν η πρωτολοίμωξη αποδράσει, ο ιός δεν εκριζώνεται. Εγκαθίσταται μέσω των νευρικών απολήξεων στα νευρικά γάγγλια της περιοχής και παραμένει εκεί σε λανθάνουσα κατάσταση, προκαλώντας χρόνια φορεία. Σε αυτή την φάση, ο ιός είναι συνήθως μη μολυσματικός και μπορεί να παραμείνει έτσι για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εντούτοις, σύμφωνα με νεότερα δεδομένα αναγνωρίζεται το φαινόμενο της υποκλινικής απόπτωσης. Αυτό χαρακτηρίζεται από ασυμπτωματική απόπτωση (shedding) του ιού και αφορά κυρίως τον HSV-2 και λιγότερο τον HSV-1 υπότυπο. Παρουσιάζει ευθεία και αναλογική συσχέτιση με των αριθμό των υποτροπών. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, υπολογίζεται ότι το 12% των ασθενών με επχείλιο έρπη, παρουσιάζουν υποκλινική απόπτωση.
Ο επιχείλιος έρπητας αντιμετωπίζεται θεραπευτικά είτε με τοπική αγωγή είτε με συστηματική αγωγή. Πιο συγκεκριμένα:
Τοπική αγωγή : Συστήνεται κρέμα ακυκλοβίρης - πενσικλοβίρης 3 με 5 φορές την ημέρα, για 7 ημέρες, αμέσως με την έναρξη των πρόδρομων συμπτωμάτων. Μετά την εμφάνιση του εξανθήματος, η τοπική αγωγή δεν φαίνεται να προσφέρει ιδιαίτερο όφελος, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί συνεπικουρικά με την συστηματική αγωγή. Η τοπική αγωγή μπορεί να περιλαμβάνει και αντιμικροβιακή κάλυψη για την πρόληψη της επιμόλυνσης των διαβρώσεων που παρατηρούνται κατά την πορεία της ερπητικής λοίμωξης.
Συστηματική αγωγή: Περιλαμβάνει χρήση αντιϊκών σκευασμάτων όπως η ακυκλοβίρη, η φαμσικλοβίρη και η βαλακυκλοβίρη. Ειδικότερα για την τελευταία, σε περίπτωση συμπτωματικής πρωτολοίμωξης (ερπητική ουλοστοματίτιδα) χορηγείται 1gr ανά 8ωρο για 10 ημέρες, ενώ στις υποτροπές προτείνονται ημερήσια σχήματα.
Οι επιπλοκές του επιχείλιου έρπητα είναι σπάνιες και αφορούν στην συντριπτική τους πλειοψηφία, ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς. Φαρυγγίτιδα παρατηρείται περίπου στο 10% των συμπτωματικών πρωτολοιμώξεων. Η ερπητική εγκεφαλίτιδα, πνευμονίτιδα και ηπατίτιδα αποτελούν τις σοβαρότερες επιπλοκές και προσβάλουν ανοσοανεπαρκή άτομα, με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας.
Μια ιδιαίτερη μορφή - επιπλοκή αποτελεί το ερπητικό έκζεμα (Eczema Herpeticum). Πρόκειται ουσιαστικά για μια εκτεταμένη μορφή δερματικής ερπητικής λοίμωξης σε ασθενείς με υποκείμενο δερματολογικό νόσημα. Τα συχνότερα νοσήματα - συννοσηρότητες μιας βλεννογονοδερματικής ερπητικής λοίμωξης, που προδιαθέτουν σε πιο εκτεταμένη εντόπιση είναι η ατοπική δερματίτιδα, η ν. Darier, κάποιες μορφές πέμφιγας, η κοινή ιχθύαση, η ψωρίαση, το Τ-δερματικό λέμφωμα κ.α..
Η πρόληψη αποτελεί πάντα τον καλύτερο σύμμαχο του ανθρώπου για την υγεία του. Εξατομικεύοντας, για τον επιχείλιο έρπη, συστήνεται να αποφεύγεται η επαφή με άτομο που πάσχει από ενεργό – συμπτωματική λοίμωξη, αλλά και τα αντικείμενα που αυτό χρησιμοποιεί, όπως ποτήρια, πετσέτες, μαχαιροπίρουνα κλπ. Η εφαρμογή αντηλιακής προστασίας στα χείλη, είναι κομβική για την πρόληψη των υποτροπών. Τέλος, η εφαρμογή ενός προτύπου πλήρους και ισορροπημένης διατροφής με ταυτόχρονη τήρηση επαρκών συνηθειών ύπνου καθώς και η επικοδομητική διαχείριση του καθημερινού stress αποτελούν τα καλύτερα εχέγγυα για την ελαχιστοποίηση της βαρύτητας και της συχνότητας των υποτροπών.
Το πρώτη αντίδραση επί υποψίας προσβολής από επιχείλιο έρπητα (πρωτολοίμωξη ή υποτροπή), είναι η επίσκεψη σε δερματολόγο προκειμένου να επιβεβαιωθεί η νόσος. Και αυτό γιατί μπορεί, στις περισσότερες περιπτώσεις, η κλινική εικόνα και το ιστορικό να θέτουν, σχεδόν αδιαμφισβήτητα, την διάγνωση της ερπητικής λοίμωξης, αλλά σε μερικές περιπτώσεις πρωτολοίμωξης η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει και μία σειρά από νοσήματα με παρόμοιες κλινικές εκδηλώσεις. Τέτοια είναι η αφθώδης στοματίτιδα, άλλες ιογενείς -βακτηριακές-μυκητιακές λοιμώξεις της περιοχής (Streptococcus spp., Coxsackie, Candida spp.), πολύμορφο ερύθημα, σ. Stevens Johnson, σ. Behcet, κ.α.Μέχρι την επίσκεψη σε δερματολόγο, πρέπει αποφεύγονται οποιοιδήποτε μηχανικοί χειρισμοί (τριβή, προσπάθεια διάνοιξης) στην προσβληθείσα περιοχή, καθώς μπορεί να οδηγήσουν σε εξάπλωση της λοίμωξης ή επιπλοκή αυτής με επιπλέον παθογόνα. Τέλος συστήνεται η αποφυγή του καπνίσματος, η κατανάλωση αλκοόλ και στις γυναίκες να αποφεύγονται τα προϊόντα ομορφιάς και περιποίησης (μακιγιάζ) περιμετρικά του σημείου μόλυνσης.